Ο Φιλοκτήτης (1965) του Χάινερ Μύλλερ, του σημαντικότερου Γερμανού δραματουργού του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, είναι η πρώτη αναμέτρηση του συγγραφέα με την αρχαία δραματουργία, που θα αποτελέσει σταθερή πηγή έμπνευσης του έργου του.
Βασισμένος στο έργο του Σοφοκλή, αλλά και ερμηνεύοντάς το ελεύθερα, ο Μύλλερ δημιουργεί ένα έργο που, αν και σαφώς αναφέρεται στα πολιτικά αδιέξοδα της εποχής του και κυρίως στην κληρονομιά του σταλινισμού, μπορεί να διαβαστεί ως ένα πολιτικό έργο με προεκτάσεις στον σημερινό κόσμο, κυρίως όμως ως ένας στοχασμός πάνω στη σχέση σώματος και πολιτικής. Το σώμα του εγκαταλελειμμένου Φιλοκτήτη, θύματος της προσφοράς του στον κοινό αγώνα, διεκδικείται από εκείνους που τον υπέβαλαν, αδίστακτα, στη μαρτυρική παραμονή του στη Λήμνο. Κι έτσι, στον μυλλερικό κόσμο, όπου δεν προσδοκάται η εμφάνιση του από μηχανής θεού, ο Φιλοκτήτης γίνεται χρήσιμος ως πτώμα, αφού δεν μπορεί πλέον να φανεί χρήσιμος ζωντανός.
Το ανθρώπινο σώμα και η μοίρα του, ο ανθρωπισμός και τα όριά του, η πολιτική που επανακαθορίζει τον νόμο σύμφωνα με τις ανάγκες της είναι θέματα που αφορούν τη σημερινή κοινωνία και βρίσκονται σε στενό διάλογο με τη φετινή θεματική του προγράμματος «Όλη η Ελλάδα ένας πολιτισμός».
*Τα δικαιώματα παραχωρούνται από τον εκδοτικό οίκο henschel SCHAUSPIEL Theaterverlag Berlin, εκπροσωπούμενο από τον Θανάση Σαράντο και την Εταιρεία Θεάτρου “Ηθικόν ακμαιότατον”.
Προσωπογραφίες εκτός πολιτικής ορθότητας
— Σε τι υπερέχουν οι φιλόσοφοι από τους άλλους ανθρώπους;
— Ἐὰν πάντες οἱ νόμοι ἀναιρεθῶσι, ὁμοίως βιώσομεν!
(Ακόμα και αν καταργηθούν όλοι οι νόμοι, εμείς θα ζούμε με τον ίδιο ακριβώς τρόπο!)
Ο Λουκιανός πουλά φιλοσόφους και φιλοσοφούντες στην αγορά καθώς καταφθάνουν ο Σκαρίμπας, ο Γονατάς, ο Σουρής, αλλά και ο Εμπειρίκος και ο Σαραντάρης, ίσως ο Θεόφιλος και άλλοι ακόμα «που πήραν τα βουνά να μην τους φάει ο κάμπος». Διανοητές που, με άλλο τρόπο ο καθένας, ισορρόπησαν ανάμεσα στο περιθώριο και την κοσμικότητα. Κι ωστόσο αν τους πλησιάσει κανείς διακρίνει ότι οι ρίζες της σκέψης τους βρέχονται από την ίδια βαθιά πηγή του ανθρωπισμού. Στο περίγραμμα που φτιάχνουν πρόσωπα και κείμενα, ένα συγκρουσιακό ηχητικό περιβάλλον με παράλληλες πολυφωνίες δημιουργεί τον συνεκτικό ιστό, τον καμβά και τα χρώματα. Σκοπός της ζωής μας είναι…
Η μνήμη δεν αποτελεί μια απλή σκευή γεγονότων· είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου ο άνθρωπος συγκροτεί την ταυτότητά του. Στην Οδύσσεια, η Ιθάκη αποτελεί την ίδια τη συνθήκη της ανθρώπινης υπόστασης· είναι ευθύνη και επιλογή. Τι συμβαίνει, όμως, όταν ο ίδιος τις αποποιείται;
Η συνθέτρια Λίνα Ζάχαρη συμπράττει με την Έλλη Πασπαλά, τους resident δημιουργούς του Kournos Music Festival στη Λήμνο, καθώς και με τοπικά ερασιτεχνικά σύνολα, για τη μουσικοεικαστική δράση Λωτοφάγοι ή Η ευθύνη. Μια ηχητική και οπτική χειρονομία που ακολουθεί τις διαδρομές της συλλογικής μνήμης στο δικό μας νησί των λωτοφάγων, του βάρους και του χρέους, παρουσιάζεται στον παραθαλάσσιο οικισμό της προϊστορικής Μύρινας, σαράντα χρόνια αφότου ήρθε στο φως.
Σημείο αναφοράς της δράσης παραμένει το εμβληματικό έργο Το νησί των Λωτοφάγων (1990) του Στάμου Σέμση, σε ποίηση Βασίλη Νικολαΐδη, που σφραγίστηκε από τη σπουδαία ερμηνεία της Έλλης Πασπαλά. Τριάντα πέντε χρόνια μετά, κι ενώ το αστικό τοπίο μεταμορφώνεται σε νησίδα αποσύνδεσης και το νησί με τη σειρά του σε αστικό τοπίο, υπάρχει πλέον χώρος για την υπερβατική διάσταση της τέχνης ως πυλώνα ανατροπής;
«Αχ, ήλιε μου, κυρ ήλιε μου, στον ουρανό γυρίζεις,
μην είδες τον Μοσχάμπαρη, μην είδες τον καλό μου;»
Οι Εlephas tiliensis (Δημήτρης Αγαρτζίδης και Δέσποινα Αναστάσογλου) ζωντανεύουν ένα σπάνιο παραδοσιακό παραμύθι της Μήλου μέσα από φυσικά υλικά με εργαλείο μόνο τα σώματα και τις φωνές των ηθοποιών. Η ιστορία της βασιλοπούλας που πλάθει με τα χέρια της τον άνθρωπό της και αγωνίζεται, όταν τον χάσει, να τον αναζητήσει στην άκρη του κόσμου αναδεικνύεται ως μια τελετουργία εμφύσησης ζωής και πνεύματος. Το μαγικό παιχνίδι του θεάτρου που δημιουργεί κόσμους με μηδαμινά μέσα αντανακλάται στα υλικά που χρειάζεται η βασιλοπούλα για να πλάσει τον αγαπημένο της. Το μυστήριο της ζωής ξεκινά με αλεύρι και νερό. Τα ψυχικά υλικά δίνουν πνοή. Οι φωνές των ηθοποιών μετατρέπονται σε ρυθμό, αναπνοή και παλμό, υπογραμμίζουν τη μετάβαση από την ύλη στο ζωντανό σώμα. Υπό την καθοδήγηση της Μάρθας Μαυροειδή, οι πέντε ηθοποιοί ερμηνεύουν πρωτότυπες συνθέσεις και τραγούδια, καθώς και επιλεγμένα παραδοσιακά τραγούδια, ειδικά επεξεργασμένα και διασκευασμένα για την παράσταση.
Μια συνομιλία με το βιβλίο του Τζωρτζ Όργουελ
Η παράσταση προτείνει μια ανθρωποκεντρική ανάγνωση της Φάρμας των ζώων του Τζωρτζ Όργουελ, εστιάζοντας όχι τόσο στην καταγγελία, αλλά στη δυνατότητα του ανθρώπου να συνυπάρχει, να διορθώνει και να ξαναρχίζει. Στη φάρμα, η ισορροπία έχει διαταραχθεί. Οι άνθρωποι έχουν ξεχάσει ότι η δύναμη δεν σημαίνει μόνο εξουσία και κυριαρχία αλλά και ευθύνη. Μέσα από την τελείως διαφορετική επιλογή να αλλάξει η πλοκή από την αντιστροφή των ρόλων –οι άνθρωποι στη θέση των ζώων και τα ζώα στη θέση των ανθρώπων– η σκηνή γίνεται τόπος κατανόησης και ενσυναίσθησης, όπου το «μαζί» τίθεται στο επίκεντρο και πάνω από την εξουσία. Η αντιστροφή αυτή δεν παρουσιάζεται ως μαγεία, αλλά ως συνειδητή συλλογική συμφωνία, υπογραμμίζοντας ότι η αλλαγή ξεκινά μόνο όταν υπάρχει διάλογος και κοινή απόφαση. Τρεις ηθοποιοί επί σκηνής αφηγούνται, παίζουν παιχνίδια και ρόλους, μουσική, τραγούδια και ήχους, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα κατάλληλη για παιδιά όλων των ηλικιών. Μέσα από το χιούμορ, γρήγορες εικόνες και μέσα που δημιουργούν τη φαντασία στον θεατή, αποκαλύπτεται σταδιακά το βασικότερο θέμα του έργου: η μοναξιά της εξουσίας και η φθορά που προκαλεί η απουσία του «μαζί».
Πίσω, στα βάθη του χρόνου, ο Προμηθέας αποφασίζει να βοηθήσει από οίκτο ένα πλάσμα, μέχρι τότε αόριστο και ασαφές, που ονομάζεται άνθρωπος, προσφέροντάς του δώρα θαυμαστά: συνείδηση της ύπαρξής του, σοφία και γνώση. Τον μετουσιώνει έτσι σε Άνθρωπο. Όμως ένα κακό προαίσθημα καταλαμβάνει τη θεότητα και φοβάται μήπως μετανιώσει για τη δύναμη που χάρισε στον Άνθρωπο, που τώρα πια νιώθει ατρόμητος, ανώτερος απ’ όλα τα υπόλοιπα πλάσματα. Η παράσταση, χρησιμοποιώντας πολλαπλά εργαλεία, θα επιχειρήσει να λειτουργήσει ως καταγραφέας των αρχικών «προγνωστικών» για το ανθρώπινο είδος αλλά και του τελικού αποτυπώματος που αφήνει στη σύγχρονη εποχή. Παράλληλα με τον λόγο και τη θεατρική-σκηνική δράση των ηθοποιών-περφόρμερ αλλά και σε απόλυτη χρονική ταύτιση μαζί τους θα προβάλλεται στην πρόσοψη και σε όλο το μήκος της εμπρόσθιας πλευράς της υπερυψωμένης σκηνής μια πρωτότυπη εικαστική ταινία-ντοκιμαντέρ, η οποία είτε θα ερμηνεύει είτε θα υπονομεύει και άλλοτε θα υπογραμμίζει το κείμενο. Στόχος είναι η δημιουργία ψευδαίσθησης μιας κινούμενης μετόπης και ζωντανών αετωμάτων.
* Τα αποσπάσματα από τον Προμηθέα δεσμώτη του Αισχύλου είναι σε μετάφραση Δημήτρη Δημητριάδη.
Δραματικόν ειδύλλιον εις πράξεις τρεις, μετ’ ασμάτων και χορών ελληνικών
Το δραματικό ειδύλλιο Ο μαγεμένος βοσκός του Σπυρίδωνος Περεσιάδη ζωντανεύει μέσα από μια σύγχρονη, λυρική ανάγνωση που αντλεί έμπνευση από τη μνήμη και την προφορική παράδοση.
Το έργο λειτουργεί ως όχημα για την επιστροφή στην τελετουργία· σε έναν παρελθόντα κόσμο όπου η φύση έχει φωνή και η μαγεία δοκιμάζει την αγάπη. Μέσα από μουσικά μοτίβα, γκροτέσκ μεταμορφώσεις και λαϊκούς ήχους, η παράσταση γίνεται ένας ύμνος στη μνήμη. Με μουσική, τραγούδι, με το σώμα και τις λέξεις, η παράσταση επιχειρεί ένα τελετουργικό ξύπνημα με σκοπό θεατής να ακούσει τη φωνή της φύσης και των μύθων ξανά. Ίσως, σε μια τέτοια βραδιά, στην αυγή του φθινοπώρου, μέσα στο αρχαίο θέατρο και καθώς ο ήλιος δύει να συναντήσουμε κάτι που είχαμε ξεχάσει. Κάτι που μας συνδέει βαθιά με τη γη και τον ουρανό των περασμένων χρόνων. Το παρελθόν γίνεται τόπος νοσταλγίας αλλά και εργαλείο επανεφεύρεσης του παρόντος, παραμένοντας ένα κομμάτι μας που συνεχώς μεταμορφώνεται.
Σημείωμα του σκηνοθέτη:
Πάντα στο αρχαίο θεάτρο νιώθω πως κάτι εκεί επιμένει να μας περιμένει. Όχι σαν φάντασμα ή ανάμνηση· αλλά σαν λόγια που περιμένουν να ειπωθούν. Ένας παλμός κάτω από τις πέτρες, μια ανάσα, το φως του απογεύματος πάνω στα αγριολούλουδα. Ανεβάζοντας τον Μαγεμένο βοσκό του Σπυρίδωνος Περεσιάδη στο αρχαίο θέατρο Σάμου θα έλεγα πως το έργο επιστρέφει εκεί που ανήκει. Είναι συγκινητική η σκέψη πως ένα δραματικό ειδύλλιο του 19ου αιώνα παίζεται στο αρχαίο θέατρο, ιδιαίτερα αν αναλογιστεί κανείς πως το έργο γράφεται όταν ένα έθνος και ένα θέατρο ψάχνουν εναγωνίως τις ρίζες τους. Η νύχτα γίνεται μάρτυρας της αγάπης και το κοινό καθήμενο στο κοίλον αγκαλιάζει τη δράση προσδίδοντας μια αρχέγονη και τελετουργική μα συνάμα λαϊκή και ανθρώπινη διάσταση στην παράσταση. – Γιάννης Σκουρλέτης, bijoux de kant
Το έργο Το Κάστρο της Μυτιλήνης: Χτίζοντας πάνω στο παρελθόν αποτελεί ένα πολυθέαμα ανάμεσα στη μουσική και το θέατρο που παρουσιάζει όλα όσα γέννησαν τη σημερινή μορφή του κάστρου – οι θεατές μεταφέρονται εικονικά σε επτά σημεία σταθμούς όπου έχουν στηθεί επτά διαφορετικές περφόρμανς. Κάθε πλίνθος του κάστρου της Μυτιλήνης στηρίχθηκε πάνω στον προηγούμενο. Διαφορετικοί λαοί έχτισαν ο ένας πάνω στον άλλον, σε μια διαρκή σύνθεση των πολιτισμών, με τη χρήση πολλών και διαφορετικών συστατικών. Πώς οι άνθρωποι διαμόρφωσαν στο πέρασμα των αιώνων το κάστρο και πώς το κάστρο διαμόρφωσε τους ανθρώπους που φιλοξένησε; Κάθε διαφορετική εποχή, συνδεδεμένη με την προηγούμενη, παίρνει τη σκυτάλη, προσφέρει τον δικό της λίθο και γεννά με τη σειρά της τροφοδοσία για την επόμενη. Το χθες, το σήμερα και το αύριο, το παρελθόν ως οδηγός, η Ανατολή και η Δύση, η εξέλιξη του κτίσματος αλλά στο επίκεντρο πάντα η ζύμωση του νέου από το παλιό πάνω στο ίδιο το κάστρο, στους ανθρώπους και στην τέχνη.
Η καντάτα για υψίφωνο, πνευστά και ακορντεόν Βρυκόλαξ εν Καβειρίω είναι ένα μουσικό παραμύθι για τους ηττημένους και αήττητους βρυκόλακες της εποχής μας μέσα από τη σύμπραξη του συνθέτη Αποστόλη Κουτσογιάννη και τ@ ποιητ@ Μαρλένο Νίκα και Σέμη Σελάμι.
Μια λυρική περφόρμανς κάτω από το φως του αυγουστιάτικου φεγγαριού στον αρχαιολογικό χώρο του Καβειρίου της Λήμνου, με σολίστ τη διεθνή υψίφωνο Αφροδίτη Πατουλίδου και με το διακεκριμένο μουσικό σύνολο Ventus Ensemble. Τα γλυπτά του εικαστικού Φίλιππου Βασιλείου εμπνέονται από τις αναγεννησιακές εικόνες του Gregorio Dati, ξεδιπλώνοντας ετερόκλητες υφές του μύθου. Τα έργα «Συγχώρεση» του Ιάκωβου Πολυλά και «Ο γυιος του βρυκόλακα»» του Αχιλλέα Παράσχου, οι σκοτεινές βαμπίρ νουβέλες του 19ου αιώνα ως υπόμνηση ενός παράλογου σύμπαντος, συνδιαλέγονται με το πρωτότυπο λιμπρέτο των δημιουργών μεταγγίζοντας και σ’ εμάς το πρόταγμα ενάντια στην απομάγευση του κόσμου.
Το 1898-99 ο Γάλλος περιηγητής και γλωσσολόγος Hubert Pernot συναντά τον αυτοδίδακτο λόγιο Κωνσταντίνο Ν. Κανελλάκη και καταγράφει 114 χιώτικες παραδοσιακές μελωδίες του νησιού. Μια ευτυχής συγκυρία! Δεν είναι η πρώτη φορά που συνθέτες καταπιάνονται με αυτό το πλούσιο μουσικό αλλά συνάμα και πολιτιστικό υλικό: ανάμεσά τους εξέχουσα θέση κατέχουν ο Maurice Ravel με τις Πέντε ελληνικές λαϊκές μελωδίες (1904-1906) και ο Μιχάλης Αδάμης με τα Χιώτικα δημοτικά τραγούδια (1989).
Ο Λευτέρης Βενιάδης επιλέγει δώδεκα από τα καταγεγραμμένα δημοτικά τραγούδια της Χίου προκειμένου να τα ανασυνθέσει και να τα επανασυστήσει στο κοινό και προτείνει μια εναλλακτική, ενιαία αφήγηση του τοπικού συλλογικού βιώματος με σκηνική προέκταση η οποία συμπληρώνεται αντιστικτικά με τον σύγχρονο χορό – το δραματουργικό εγχείρημα επιχειρεί να φέρει το παρελθόν στο σήμερα και να αφουγκραστεί το μέλλον.