Η μουσικοθεατρική περφόρμανς Ό,τι μένει ανθρώπινο αποτελεί ένα καλλιτεχνικό κράμα μουσικής, ποίησης και θεατρικής αφήγησης, με κεντρικό άξονα το μουσικό έργο και το προσωπικό αρχείο του μουσικολόγου, ερευνητή και δημιουργού Μάρκου Δραγούμη.
Για πρώτη φορά παρουσιάζονται συνθέσεις του για πιάνο και μελοποιήσεις ποιημάτων των Ανδρέα Εμπειρίκου και Νάνου Βαλαωρίτη, αναδεικνύοντας την πολυδιάστατη συνθετική του προσωπικότητα, τον εξπρεσιονιστικό χαρακτήρα, τις ιμπρεσιονιστικές επιρροές, τις αναφορές στην παράδοση και την τροπική μουσική.
Το σπάνιο αυτό υλικό συναντά τις αφηγήσεις του Φίλιππου και της Ναταλίας Δραγούμη, μεταφέροντας επί σκηνής μνήμες, επιστολές και ημερολόγια από τον κόσμο του πατέρα τους, προσδίδοντας βιωματικό χαρακτήρα. Εμπνευσμένος από το ατόφιο και το ειλικρινές, πέρα από δεσμευτικά κοινωνικά και καλλιτεχνικά πλαίσια, ο Δραγούμης δίνει έναν απελευθερωτικό πυρήνα έμπνευσης για τη νέα δημιουργία. Η πιανίστα Masa Josilo και η ερμηνεύτρια-δημιουργός Φένια Χρήστου προσεγγίζουν το υλικό μέσα από τη σκηνοθετική ματιά της Πηνελόπης Φλουρή. Το έργο αναρωτιέται τι παραμένει ανθρώπινο σήμερα, μέσα από την τέχνη και τη συνάντηση.
Το ΜΠΕΣ ΣΤΗΝ ΑΠΟΘΗΚΗ, ΕΙΝΑΙ ΑΣΦΑΛΗΣ είναι ένα μουσικοθεατρικό δρώμενο του Σταμάτη Πασόπουλου. Έξι περφόρμερ επί σκηνής –ένα τρίο παραδοσιακών φωνών και μια τριμελής ζυγιά (γκάιντα, καβάλ, νταχαρές/νταούλι) με προεξάρχοντα τον ίδιο τον συνθέτη– ανακαλύπτουν και συντάσσουν τμήματα πολιτισμικής μνήμης της ιδιαίτερης πατρίδας του, των Σερρών. Παράλληλα, διερευνούν ποια ήταν η σχέση της κοινότητας με το υπερφυσικό· ποια η σχέση τους με τη γη· ποια η σύνδεση των μελών της μεταξύ τους· ποιος ήταν ο ρόλος της μουσικής και του χορού. Η παράσταση μετουσιώνει τον ήχο, την κίνηση και τα σύμβολα της τελετουργίας αυτής σ’ ένα σύγχρονο δρώμενο: μέσω μιας συλλογικής ηχοχρωματικής έρευνας αναπλάθεται η στιγμή της γέννησης της γλώσσας· παραδοσιακά τραγούδια –υπάρχοντα και νέα– διαδρούν με φωνητικούς πειραματισμούς· τα τοπικά όργανα εφαρμόζουν τεχνικές της σύγχρονης μουσικής ενώ ο χορός της κοινότητας τροφοδοτεί τη σκηνικοποίηση του δρώμενου.
Η μουσική παράσταση διερευνά την ιδέα ότι ο άνθρωπος διαμορφώνεται μέσα από τη συνύπαρξη με τους άλλους και τη σχέση του με τη φύση. Οι δύο αυτές διαστάσεις αναδεικνύονται ως θεμελιώδεις προϋποθέσεις ανθρωπιάς, μέτρου και ωριμότητας.
Κεντρικός άξονας της εκδήλωσης είναι η ερμηνεία του Κουαρτέτου εγχόρδων αρ. 14 του Φραντς Σούμπερτ Ο θάνατος και η κόρη από σύνολο τεσσάρων μουσικών. Το εμβληματικό έργο προσεγγίζει με ένταση και ευαισθησία τη θνητότητα, τον φόβο και την αποδοχή, οδηγώντας όχι στην απόγνωση αλλά σε μια βαθύτερη συμφιλίωση με το αναπόφευκτο.
Η παράσταση πλαισιώνεται από τη φωτογραφική έκθεση «Promenade», που φιλοξενείται στον διάδρομο προς το Ρωμαϊκό Ωδείο Κω. Μέσα από εικόνες που εξερευνούν τη σχέση ανθρώπου και φύσης, τον χρόνο και τη φθορά, η έκθεση λειτουργεί ως εισαγωγή στη βιωματική εμπειρία της μουσικής δράσης.
Προσωπογραφίες εκτός πολιτικής ορθότητας
— Σε τι υπερέχουν οι φιλόσοφοι από τους άλλους ανθρώπους;
— Ἐὰν πάντες οἱ νόμοι ἀναιρεθῶσι, ὁμοίως βιώσομεν!
(Ακόμα και αν καταργηθούν όλοι οι νόμοι, εμείς θα ζούμε με τον ίδιο ακριβώς τρόπο!)
Ο Λουκιανός πουλά φιλοσόφους και φιλοσοφούντες στην αγορά καθώς καταφθάνουν ο Σκαρίμπας, ο Γονατάς, ο Σουρής, αλλά και ο Εμπειρίκος και ο Σαραντάρης, ίσως ο Θεόφιλος και άλλοι ακόμα «που πήραν τα βουνά να μην τους φάει ο κάμπος». Διανοητές που, με άλλο τρόπο ο καθένας, ισορρόπησαν ανάμεσα στο περιθώριο και την κοσμικότητα. Κι ωστόσο αν τους πλησιάσει κανείς διακρίνει ότι οι ρίζες της σκέψης τους βρέχονται από την ίδια βαθιά πηγή του ανθρωπισμού. Στο περίγραμμα που φτιάχνουν πρόσωπα και κείμενα, ένα συγκρουσιακό ηχητικό περιβάλλον με παράλληλες πολυφωνίες δημιουργεί τον συνεκτικό ιστό, τον καμβά και τα χρώματα. Σκοπός της ζωής μας είναι…
Καντάτα για ηθοποιό, τραγούδι και οργανικό σύνολο
Μια μουσική παράσταση που παραφράζει το ρητό του Μενάνδρου «Πόσο χαριτωμένος είναι ο άνθρωπος όταν είναι άνθρωπος» ως «Πόσο χαριτωμένος είναι ο άνθρωπος όταν παραμένει άνθρωπος» ενώ γύρω του έχουν όλοι γίνει θηρία ή δαίμονες, και παρατηρεί πώς μέσα σε συνθήκες έσχατης βίας και κτηνωδίας το κουράγιο που απαιτεί μια χειρονομία αλληλεγγύης, στοργής ή αυταπάρνησης γίνεται νησίδα επιβίωσης.
Συνθέτει μια δραματουργία με αποσπάσματα από τα μυθιστορήματα Χωρίς πεπρωμένο του Ίμρε Κέρτες και Ο έβδομος σταυρός της Άννας Ζέγκερς, καθώς και από ποιήματα του Πάουλ Τσέλαν. Και παίζουμε τον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ ως σύμβολο του μουσικού ανθρωπισμού, καθώς δημιουργεί μια μουσική που καλύπτει όλο το φάσμα των ανθρώπινων ψυχικών κινήσεων και υπενθυμίζει πάντα την τάση μας προς το υπερβατικό. Κρυμμένα μαργαριτάρια ανθρωπισμού μέσα στο ψύχος του μίσους από την πένα των συγγραφέων και με τον Μπαχ που δείχνει ταυτόχρονα και προς τη γη και προς τον ουρανό –και προς τον χορό και προς τη δέηση– θα φέρουν πιο κοντά στην ανθρώπινη χάρη όπως μπορεί να την εννοούσε ο Μένανδρος.
Το έργο Κοινή ανάσα είναι μια σύγχρονη μουσικοαφηγηματική σύνθεση για δέκα χάλκινα πνευστά, κρουστά και αφηγητή, με πρωτότυπη μουσική του Ορέστη Παπαϊωάννου. Στο επίκεντρο του έργου βρίσκεται η έννοια της αναπνοής ως κοινού παρονομαστή της ανθρώπινης εμπειρίας: ζωή, λόγος, μνήμη και συλλογικότητα.
Μέσα από διαδοχικές ενότητες, η παράσταση αναπτύσσει έναν διάλογο ανάμεσα στη σύγχρονη δημιουργία και την πολιτιστική κληρονομιά, ενσωματώνοντας διακριτικές αναφορές στο κλασικό ρεπερτόριο. Ο αφηγητής λειτουργεί ως συνδετικός ιστός, υφαίνοντας μια ποιητική ροή λόγου που ενεργοποιεί τη μουσική ως πράξη συλλογικής παρουσίας.
Σχεδιασμένη για αρχαιολογικούς χώρους, η παράσταση αξιοποιεί τη φυσική ακουστική και τη συμβολική δύναμη του τόπου, προτείνοντας μια τελετουργική εμπειρία ακρόασης.
Η Κοινή ανάσα αναδεικνύει την ανάγκη επαναπροσδιορισμού της έννοιας του «ανθρώπινου» μέσα από τη συνύπαρξη και τον κοινό ρυθμό.
Τα αρχαία επιγράμματα αποτελούν ποίηση υψηλής ποιότητας. Σπαράγματα διαμάντια λαξευμένα σε μάρμαρο, ταξιδεύουν σε διαφορετικές εποχές κι αιώνες. Οι μαντινάδες, τα περίφημα δίστιχα, αποτελούν τη συνέχειά τους. Οι δημιουργοί τους συνεχίζουν ασυναίσθητα το έργο των αρχαίων επιγραμματοποιών. Φέρουν την ίδια φιλοσοφία: πύκνωση υψηλών νοημάτων σε ελάχιστους στίχους, με κοινό άξονα την ανθρώπινη ύπαρξη, τον έρωτα, τον θάνατο.
Στην παράσταση υπάρχουν ανοιχτοί διάλογοι. Επιγράμματα και μαντινάδες συνομιλούν αντικριστά. «Πλέουν» στο σύμπαν που δημιουργεί ο Στέλιος Πετράκης με τις πρωτότυπες μουσικές και τους αυτοσχεδιασμούς της ομάδας του. Το πέρασμα από την κρητική λύρα σε άλλους ηχητικούς κόσμους γίνεται μεταφορά της ανθρώπινης εμπειρίας: ρευστή, απρόβλεπτη, βαθιά αναγνωρίσιμη. Απρόσμενες συναντήσεις σε έναν μοναδικό μουσικό τόπο.
Μέσα σε στρατόπεδο συγκέντρωσης Α΄, Β΄, Γ΄… Ω΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο 1914 και η 1939 «τολμούν» να ερωτευτούν:
— Πώς τολμάτε;
— Η ειρήνη τολμά. Αγαθό αλλά μη δεδομένο· δυστυχώς…
Έξω από το στρατόπεδο συγκέντρωσης ο… πατέρας (;) της 1939 «τολμά» να αρνηθεί το σμίξιμο με τις σκιές. Δεν θα περάσει σύρματα για κάποιες ελάχιστες παραισθησιογόνες στιγμές ειρήνης· άλλωστε ενδιαφέρεται για δράση πολέμου αντί δράσης ειρήνης:
— Ποιος είστε, κύριε;
– Ο Πόλεμος.
– Πώς τολμάτε;
– Εύκολα· είμαι δεδομένος αλλά μη αγαθό.
Κακός σύμβουλος εντός και εκτός στρατοπέδου ο ήχος· φιλτραρισμένος μέσα από χαλάσματα και φόβο, αλλοιώνει σιωπές, ερωτόλογα, σφαίρες. Και η τόλμη για τον έρωτα διαφέρει από την τόλμη στη μάχη. Για όσους φοβούνται, ένας ακόμα εχθρός… Κακή η συγκυρία της ειρήνης για να γίνεις άνθρωπος, κακή η συγκυρία του πολέμου για να παραμείνεις άνθρωπος.
«Η αγάπη εμποδίζει τον θάνατο. Η αγάπη είναι ζωή». […] «Ναι, είναι πολύ πιθανό να σκοτωθώ αύριο». — Λέων Τολστόι, Πόλεμος και Ειρήνη
Το σκηνικό ποίημα Αγάπης ανάβαση «φωτίζει» την εξέλιξη της ανθρώπινης φύσης μέσα από το πρίσμα της αγάπης, της αγάπης της ακατάλυτης, που δεν ορίζεται ως συναίσθημα, αλλά ως οντολογική κατάσταση. Μια διαδρομή παλινδρόμησης, στην οποία ο άνθρωπος δεν εξελίσσεται γραμμικά αλλά επιστρέφει διαρκώς στις απαρχές του, κατρακυλά, επανέρχεται και ξαναδοκιμάζει την άνοδο. Το απολιθωμένο ανθρώπινο κρανίο στο σπήλαιο των Πετραλώνων λειτουργεί ως ποιητική αφορμή και όχι ως ιστορικό τεκμήριο, ως ένα ίχνος ύπαρξης που ενεργοποιεί τον διάλογο για τη διαδρομή του ανθρώπου στον χρόνο. Η μουσική, το σώμα, η φωνή και η εικόνα συνυπάρχουν ως φορείς μνήμης και νοήματος, δημιουργώντας ένα πολυφωνικό σκηνικό πεδίο.
Η παράσταση Αγάπης ανάβαση δεν αφηγείται την ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης, τη στοχάζεται μουσικά και σκηνικά. Προτείνει μια ποιητική εμπειρία που τοποθετεί τον άνθρωπο ταυτόχρονα στο κέντρο, στο παρασκήνιο και στο προσκήνιο της ύπαρξής του, αναζητώντας εκείνο το σημείο όπου η γνώση συναντά την αγάπη και η συνείδηση γίνεται πράξη εξανθρωπισμού.
Η πρόταση Ὅταν ἄνθρωπος ᾖ αναδεικνύει τη λόγια μουσική της Κωνσταντινούπολης (15ος-19ος αι.) ως ζωντανή έκφραση ενός πολυπολιτισμικού και ανθρωποκεντρικού κόσμου. Σε ένα περιβάλλον συνύπαρξης πολιτισμών και θρησκειών, η μουσική λειτούργησε ως κοινός τόπος εμπειρίας και επικοινωνίας. Με αφετηρία τον στοχασμό του Μενάνδρου, η δράση φωτίζει τη διαχρονική αξία της ανθρώπινης σχέσης, του έρωτα, της οικογένειας και της ειρηνικής συνύπαρξης. Η κλασική ανατολική μουσική επηρέασε ουσιαστικά τη νεότερη ελληνική δημιουργία μέσα από τη σύζευξη εκκλησιαστικού και κοσμικού λόγου. Το πρόγραμμα κορυφώνεται με το ορατόριο για την ειρήνη του Τσατσαρώνη, ως μήνυμα μνήμης και ελπίδας.