Καντάτα για ηθοποιό, τραγούδι και οργανικό σύνολο
Μια μουσική παράσταση που παραφράζει το ρητό του Μενάνδρου «Πόσο χαριτωμένος είναι ο άνθρωπος όταν είναι άνθρωπος» ως «Πόσο χαριτωμένος είναι ο άνθρωπος όταν παραμένει άνθρωπος» ενώ γύρω του έχουν όλοι γίνει θηρία ή δαίμονες, και παρατηρεί πώς μέσα σε συνθήκες έσχατης βίας και κτηνωδίας το κουράγιο που απαιτεί μια χειρονομία αλληλεγγύης, στοργής ή αυταπάρνησης γίνεται νησίδα επιβίωσης.
Συνθέτει μια δραματουργία με αποσπάσματα από τα μυθιστορήματα Χωρίς πεπρωμένο του Ίμρε Κέρτες και Ο έβδομος σταυρός της Άννας Ζέγκερς, καθώς και από ποιήματα του Πάουλ Τσέλαν. Και παίζουμε τον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ ως σύμβολο του μουσικού ανθρωπισμού, καθώς δημιουργεί μια μουσική που καλύπτει όλο το φάσμα των ανθρώπινων ψυχικών κινήσεων και υπενθυμίζει πάντα την τάση μας προς το υπερβατικό. Κρυμμένα μαργαριτάρια ανθρωπισμού μέσα στο ψύχος του μίσους από την πένα των συγγραφέων και με τον Μπαχ που δείχνει ταυτόχρονα και προς τη γη και προς τον ουρανό –και προς τον χορό και προς τη δέηση– θα φέρουν πιο κοντά στην ανθρώπινη χάρη όπως μπορεί να την εννοούσε ο Μένανδρος.
Το έργο Κοινή ανάσα είναι μια σύγχρονη μουσικοαφηγηματική σύνθεση για δέκα χάλκινα πνευστά, κρουστά και αφηγητή, με πρωτότυπη μουσική του Ορέστη Παπαϊωάννου. Στο επίκεντρο του έργου βρίσκεται η έννοια της αναπνοής ως κοινού παρονομαστή της ανθρώπινης εμπειρίας: ζωή, λόγος, μνήμη και συλλογικότητα.
Μέσα από διαδοχικές ενότητες, η παράσταση αναπτύσσει έναν διάλογο ανάμεσα στη σύγχρονη δημιουργία και την πολιτιστική κληρονομιά, ενσωματώνοντας διακριτικές αναφορές στο κλασικό ρεπερτόριο. Ο αφηγητής λειτουργεί ως συνδετικός ιστός, υφαίνοντας μια ποιητική ροή λόγου που ενεργοποιεί τη μουσική ως πράξη συλλογικής παρουσίας.
Σχεδιασμένη για αρχαιολογικούς χώρους, η παράσταση αξιοποιεί τη φυσική ακουστική και τη συμβολική δύναμη του τόπου, προτείνοντας μια τελετουργική εμπειρία ακρόασης.
Η Κοινή ανάσα αναδεικνύει την ανάγκη επαναπροσδιορισμού της έννοιας του «ανθρώπινου» μέσα από τη συνύπαρξη και τον κοινό ρυθμό.
Τα αρχαία επιγράμματα αποτελούν ποίηση υψηλής ποιότητας. Σπαράγματα διαμάντια λαξευμένα σε μάρμαρο, ταξιδεύουν σε διαφορετικές εποχές κι αιώνες. Οι μαντινάδες, τα περίφημα δίστιχα, αποτελούν τη συνέχειά τους. Οι δημιουργοί τους συνεχίζουν ασυναίσθητα το έργο των αρχαίων επιγραμματοποιών. Φέρουν την ίδια φιλοσοφία: πύκνωση υψηλών νοημάτων σε ελάχιστους στίχους, με κοινό άξονα την ανθρώπινη ύπαρξη, τον έρωτα, τον θάνατο.
Στην παράσταση υπάρχουν ανοιχτοί διάλογοι. Επιγράμματα και μαντινάδες συνομιλούν αντικριστά. «Πλέουν» στο σύμπαν που δημιουργεί ο Στέλιος Πετράκης με τις πρωτότυπες μουσικές και τους αυτοσχεδιασμούς της ομάδας του. Το πέρασμα από την κρητική λύρα σε άλλους ηχητικούς κόσμους γίνεται μεταφορά της ανθρώπινης εμπειρίας: ρευστή, απρόβλεπτη, βαθιά αναγνωρίσιμη. Απρόσμενες συναντήσεις σε έναν μοναδικό μουσικό τόπο.
Μέσα σε στρατόπεδο συγκέντρωσης Α΄, Β΄, Γ΄… Ω΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο 1914 και η 1939 «τολμούν» να ερωτευτούν:
— Πώς τολμάτε;
— Η ειρήνη τολμά. Αγαθό αλλά μη δεδομένο· δυστυχώς…
Έξω από το στρατόπεδο συγκέντρωσης ο… πατέρας (;) της 1939 «τολμά» να αρνηθεί το σμίξιμο με τις σκιές. Δεν θα περάσει σύρματα για κάποιες ελάχιστες παραισθησιογόνες στιγμές ειρήνης· άλλωστε ενδιαφέρεται για δράση πολέμου αντί δράσης ειρήνης:
— Ποιος είστε, κύριε;
– Ο Πόλεμος.
– Πώς τολμάτε;
– Εύκολα· είμαι δεδομένος αλλά μη αγαθό.
Κακός σύμβουλος εντός και εκτός στρατοπέδου ο ήχος· φιλτραρισμένος μέσα από χαλάσματα και φόβο, αλλοιώνει σιωπές, ερωτόλογα, σφαίρες. Και η τόλμη για τον έρωτα διαφέρει από την τόλμη στη μάχη. Για όσους φοβούνται, ένας ακόμα εχθρός… Κακή η συγκυρία της ειρήνης για να γίνεις άνθρωπος, κακή η συγκυρία του πολέμου για να παραμείνεις άνθρωπος.
«Η αγάπη εμποδίζει τον θάνατο. Η αγάπη είναι ζωή». […] «Ναι, είναι πολύ πιθανό να σκοτωθώ αύριο». — Λέων Τολστόι, Πόλεμος και Ειρήνη
Το σκηνικό ποίημα Αγάπης ανάβαση «φωτίζει» την εξέλιξη της ανθρώπινης φύσης μέσα από το πρίσμα της αγάπης, της αγάπης της ακατάλυτης, που δεν ορίζεται ως συναίσθημα, αλλά ως οντολογική κατάσταση. Μια διαδρομή παλινδρόμησης, στην οποία ο άνθρωπος δεν εξελίσσεται γραμμικά αλλά επιστρέφει διαρκώς στις απαρχές του, κατρακυλά, επανέρχεται και ξαναδοκιμάζει την άνοδο. Το απολιθωμένο ανθρώπινο κρανίο στο σπήλαιο των Πετραλώνων λειτουργεί ως ποιητική αφορμή και όχι ως ιστορικό τεκμήριο, ως ένα ίχνος ύπαρξης που ενεργοποιεί τον διάλογο για τη διαδρομή του ανθρώπου στον χρόνο. Η μουσική, το σώμα, η φωνή και η εικόνα συνυπάρχουν ως φορείς μνήμης και νοήματος, δημιουργώντας ένα πολυφωνικό σκηνικό πεδίο.
Η παράσταση Αγάπης ανάβαση δεν αφηγείται την ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης, τη στοχάζεται μουσικά και σκηνικά. Προτείνει μια ποιητική εμπειρία που τοποθετεί τον άνθρωπο ταυτόχρονα στο κέντρο, στο παρασκήνιο και στο προσκήνιο της ύπαρξής του, αναζητώντας εκείνο το σημείο όπου η γνώση συναντά την αγάπη και η συνείδηση γίνεται πράξη εξανθρωπισμού.
Η πρόταση Ὅταν ἄνθρωπος ᾖ αναδεικνύει τη λόγια μουσική της Κωνσταντινούπολης (15ος-19ος αι.) ως ζωντανή έκφραση ενός πολυπολιτισμικού και ανθρωποκεντρικού κόσμου. Σε ένα περιβάλλον συνύπαρξης πολιτισμών και θρησκειών, η μουσική λειτούργησε ως κοινός τόπος εμπειρίας και επικοινωνίας. Με αφετηρία τον στοχασμό του Μενάνδρου, η δράση φωτίζει τη διαχρονική αξία της ανθρώπινης σχέσης, του έρωτα, της οικογένειας και της ειρηνικής συνύπαρξης. Η κλασική ανατολική μουσική επηρέασε ουσιαστικά τη νεότερη ελληνική δημιουργία μέσα από τη σύζευξη εκκλησιαστικού και κοσμικού λόγου. Το πρόγραμμα κορυφώνεται με το ορατόριο για την ειρήνη του Τσατσαρώνη, ως μήνυμα μνήμης και ελπίδας.
Η μνήμη δεν αποτελεί μια απλή σκευή γεγονότων· είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου ο άνθρωπος συγκροτεί την ταυτότητά του. Στην Οδύσσεια, η Ιθάκη αποτελεί την ίδια τη συνθήκη της ανθρώπινης υπόστασης· είναι ευθύνη και επιλογή. Τι συμβαίνει, όμως, όταν ο ίδιος τις αποποιείται;
Η συνθέτρια Λίνα Ζάχαρη συμπράττει με την Έλλη Πασπαλά, τους resident δημιουργούς του Kournos Music Festival στη Λήμνο, καθώς και με τοπικά ερασιτεχνικά σύνολα, για τη μουσικοεικαστική δράση Λωτοφάγοι ή Η ευθύνη. Μια ηχητική και οπτική χειρονομία που ακολουθεί τις διαδρομές της συλλογικής μνήμης στο δικό μας νησί των λωτοφάγων, του βάρους και του χρέους, παρουσιάζεται στον παραθαλάσσιο οικισμό της προϊστορικής Μύρινας, σαράντα χρόνια αφότου ήρθε στο φως.
Σημείο αναφοράς της δράσης παραμένει το εμβληματικό έργο Το νησί των Λωτοφάγων (1990) του Στάμου Σέμση, σε ποίηση Βασίλη Νικολαΐδη, που σφραγίστηκε από τη σπουδαία ερμηνεία της Έλλης Πασπαλά. Τριάντα πέντε χρόνια μετά, κι ενώ το αστικό τοπίο μεταμορφώνεται σε νησίδα αποσύνδεσης και το νησί με τη σειρά του σε αστικό τοπίο, υπάρχει πλέον χώρος για την υπερβατική διάσταση της τέχνης ως πυλώνα ανατροπής;
Στη μουσικοθεατρική παράσταση Παίζω άρα υπάρχω, το δεξιοτεχνικό παίξιμο του πιάνου συνδιαλέγεται με το θεατρικό παιχνίδι, αναδεικνύοντας τη δημιουργική ικανότητα του ανθρώπου. Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, επιλέγοντας από ένα εκτεταμένο μουσικό ανθολόγιο από τον Μπαχ και τον Μότσαρτ μέχρι τους Α. Ζολιβέ, Φρ. Γκούλντα, Φ. Γκλας, Ε. Μπλοχ και Μπητλς, με εκτελεστική δεινότητα, εναλλάσσοντας ύφος και ρυθμούς, από κλασικές, σύγχρονες ή τζαζ τεχνικές, προσκαλεί σε διάλογο τον επί σκηνής ηθοποιό Κωνσταντίνο Γεωργόπουλο, να αυτοσχεδιάσει, να απαντήσει ή να ερμηνεύσει διαφορετικούς ρόλους. Εκείνος, με τη σειρά του, αναπτύσσει ένα κειμενικό ρεπερτόριο. Έναν εαυτό που δρα στη κατεύθυνση και με τις αρχές του ουμανισμού και του πνεύματος ενός πανανθρώπινου πολιτισμικού παιχνιδιού. Επιλέγονται κείμενα των Σαίξπηρ, Σου Τζέννινγκς, Γιόχαν Χουιζίνγκα, Ντόναλντ Γουίννικοτ, Αλμπέρ Καμύ, μύθοι και παραμύθια.
Αντλώντας έμπνευση από το έργο Τα πράγματα του Ζωρζ Περέκ, η μουσική και εικαστική περφόρμανς Η συλλογή – Μια ξενάγηση προς την ευτυχία διαμορφώνει ένα υβριδικό περιβάλλον όπου ο ήχος, τα αντικείμενα και η αφήγηση συνθέτουν μια εμπειρία γύρω από την επιθυμία, την κατανάλωση και τη σύγχρονη καθημερινότητα.
Στο κέντρο της εγκατάστασης, στοιχεία ενός εικονικού διαμερίσματος που αναπτύσσεται μέσα από επαναλαμβανόμενα αντικείμενα, έντονα χρώματα, αφίσες, γλυπτικές φόρμες και προβολές, παραπέμποντας στην αισθητική της ποπ κουλτούρας και στη λογική της υπερκατανάλωσης. Η μουσική, δομημένη σε τρία μέρη, ακολουθεί τη χρονική και συναισθηματική πορεία των χαρακτήρων, αξιοποιώντας ηλεκτροακουστικά μέσα και υβριδικές συνθετικές πρακτικές που μεταβάλλουν την αίσθηση του χρόνου.
Η περφόρμερ λειτουργεί ως ζωντανή ξεναγός μέσα στον χώρο, ενεργοποιώντας προσωπικές ιστορίες και μαρτυρίες γύρω από αγαπημένα αντικείμενα, μετατρέποντας την εγκατάσταση σε έναν στοχαστικό και βαθιά ανθρώπινο χώρο συλλογικής εμπειρίας. Παράλληλα, η επανάληψη και η υπερβολή λειτουργούν ως σχόλιο πάνω στις σύγχρονες καταναλωτικές συνήθειες. Το έργο επιχειρεί να δημιουργήσει έναν χώρο ταύτισης, μνήμης και συλλογικού αναστοχασμού.
Στην Ιερά Μονή Αρκαδίου στο Ρέθυμνο παρουσιάζεται η παραγωγή Αθρωπόλειπος: Η άνοδος στην πέτρα στο άνοιγμα στον ορίζοντα, ένα διήμερο μουσικό, αφηγηματικό και βιωματικό εγχείρημα γύρω από τη σχέση ανθρώπου και πέτρας, ως έκφραση μιας ξεχασμένης σχέσης ανάμεσα στη φύση και την πλάση.
Αντλώντας έμπνευση από τα βουνά, τη μνήμη του τόπου και την επαναστατική σκέψη, όπως αυτή αποτυπώθηκε από τον Προμηθέα έως τον Σίσυφο και τον Καμύ, η παραγωγή αυτή στον εμβληματικό χώρο του Αρκαδίου αφιερώνει τη θεματική της στην επανάσταση του πνεύματος, της συνείδησης και της υπέρβασης. Στον άνθρωπο που, για να παραμείνει ανθρώπινος, διανύει τα εσωτερικά στάδια της Αναζήτησης, της Αναλαμπής και της Ανατροπής, επαναπροσδιορίζοντας τη θέση του στην Ιστορία.
Το έργο εξελίσσεται με αφετηρία τον διάλογο, συνεχίζεται ως αφηγηματικό δρώμενο και κορυφώνεται μουσικά με το συγκρότημα του Θοδωρή Κοτονιά, μεταφέροντας σταδιακά τον άνθρωπο από τη σκέψη και την εσωτερική αναμέτρηση στη συλλογική εμπειρία και τη μουσική έκφραση.
Μέσα από αυτή τη διαδρομή αναδεικνύεται και η σύνδεση με το Αρκάδι, το οποίο παραμένει στη συλλογική συνείδηση τόπος ιερότητας, εθελοθυσίας και επανάστασης, επαναφέροντας ένα διαχρονικό ερώτημα που διαπερνά την ανθρώπινη ιστορία: Πολιτισμός ή Βαρβαρότητα;